برفجانهء بربر . آن قلعه در مشرق تاهرت جديد قرار دارد . « 1 » ادريسى در قرن ششم هجرى علاوه بر اشاره به دو شهر قديم و جديد تاهرت و تأييد گفته‌هاى ابن حوقل و مقدسى ، مىنويسد : به گرد هر دو شهر يك ديوار قرار داشته است . « 2 » ياقوت نيز اوصافى را كه جغرافيادانان قبل از او دربارهء تاهرت گفته‌اند تأييد كرده ، مىنويسد : اين شهر هيچگاه در اطاعت امير افريقيه نبوده است و لشكريان سياه‌پوش آنها « 3 » به آنجا وارد نشده‌اند . اين شهر هيچگاه زير سلطهء بنى اغلب نيز نبوده است ؛ زيرا آخرين شهر زير سلطهء آنها زاب بوده است . « 4 » ياقوت از قول بكرى مىنويسد : تاهرت چهار دروازه دارد به نامهاى باب الصفا ، باب المنازل ، باب الاندلس و باب المطاحن ( كه احتمالا متعلق به شهر جديد بوده‌اند ) و در كوهپايه آنجا ، كوهى است به نام جزوّل . تاهرت ، مركزى دارد مشرف بر بازار كه المعصومه خوانده مىشود و اين قصبه در كنار رودى به نام مينه قرار دارد . تاهرت رود ديگرى دارد كه از محل تلاقى چند چشمه سرچشمه مىگيرد و نهر تاتش نام دارد . آب شرب و كشاورزى شهر از اين رود است . در تاهرت انواع ميوه‌ها وجود دارد كه از نظر طعم و اندازه ، بر ميوهء همهء شهرها برترى دارد . « 5 » ابو الفداء در قرن هشتم هجرى ، از قول العزيزى مىنويسد : تاهرت قديم همان تاهرت عبد الخالق و ميان آن و تاهرت جديد يك مرحله راه فاصله است . تاهرت قديم شهرى نيكو و از اعمال آن ، بندرى است موسوم به فروخ . تاهرت قديم بر دامنهء كوهى نه چندان بلند واقع است و منبرى دارد . تاهرت جديد نيز منبر دارد و از تاهرت قديم بزرگتر است و آب در سراهايش جارى است . ابو الفداء از قول ابن سعيد اضافه مىكند : اين شهر در مملكت رستميه ، آوازه‌اى بزرگ داشته و كرسى پادشاه خوارج آنجا بوده است . « 6 » سطيف شهرى است قديمى ، در جنوب شرقى بجايه و مشرق قسنطينه و شمال

--> ( 1 ) . المغرب فى ذكر بلاد افريقيه و المغرب ؛ ص 67 . ( 2 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 255 . ( 3 ) . منظور او از لشكريان سياه‌پوش ، عباسيان هستند كه اميران افريقيه از آنها اطاعت مىكرده‌اند . ( 4 ) . معجم البلدان ؛ ج 2 ، ص 8 . ( 5 ) . همانجا . ( 6 ) . تقويم البلدان ؛ ص 166 و 185 .